نویسنده: پوهاند دکتور حبیب پنجشیری
درج احترام و رعایت مسائل حقوق بشری در نصاب تعلیمی جدید در پرتو پلانهای استراتیژیک وزارت معارف افغانستان، یک امر بسیار مهم پنداشته شده، به شوراهای علمی و فرهنگی وزارتهای ذیربط پیشنهاد میشود که با آموزش و فراگیری حقوق بشری که از طـُـرق چهارگانه ممکن و مقدور است، اهتمام به خرج دهند:
1: مشارکت یا آموزش تعاونی
2: طرح پروگرامهای تعلیمی
3: تقویت روحیهی اعتمادبهنفس
4: ارتقای قابلیتهای ابتکاری و سازنده
روند یادگیری مباحث حقوق بشری، منصفانه حکم میکند که یادگیری مهارتها به یک کشور محدود نبوده به صورت مقایسهای و مقابلهای، ممالک تعهد آن را دارند که روی این گونه ظرفیتها مکث کنند.
واردکردن مسائل مربوط به حقوق بشر و احترامی که باید به آن داشت، از آن جهت مهم است که در روشنایی تحلیل مشخص از اوضاع کشور ناشی شده و آموزگاران را مکلف میکند، علتالعلل آموزشهای حقوقی را برای شاگردان بیش از پیش واضح کرده و به نکاتی که بیشتر در ذهن شاگردان خطور میکند، روشنی بیفگنند. با این شیوهی رفتار، احساس مسؤولیت را در زدودن شرم و حُجب در دانشآموز رشد داده و او را به انجام کارهای فعال در کانونهای علمی، فرهنگی به انجام این مهم فرا خوانند.
ارزشهای حقوق بشری دستآورد منطقی و تاریخی یک مرحلهی معین از تکامل تاریخ جوامع بشری به شمار آمده، سرآغاز ارزشهای تاریخ معاصر بوده که دریچهای از حقوق اساسی افراد را میگشاید و مادهی اول آن چنین صراحت دارد: «انسانها، آزاد متولد میشوند، حیثیت و حقوق برابر دارند، همه دارای خرد و وجدان استند و باید با روحیهی برادری نسبت به یکدیگر رفتار کنند. هر کس میتواند بدون توجه به نژاد، رنگ، جنس، زبان، مذهب، عقیدهی سیاسی و منشأ ملی یا اجتماعی و غیره از همهی حقوق و آزادیهای مندرج در این اعلامیه برخوردار شود. زن یا مرد صرف نظر از قوانین و عقاید کشور خود، حق دارد از وضع سیاسی، قضایی و بینالمللی کشور و یا سرزمینی که تابع آن است، بهره گیرد و حتا اگر او به زبان تو سخن نگوید، رنگ پوست تو را نداشته باشد، مثل تو فکر نکند، مذهب تو را نداشته باشد، از تو ثروتمندتر یا نادارتر باشد و هممیهن تو نباشد.
مبتنی بر اعلامیهی حقوق بشر، هر فرد حق دارد که از زندگی، آزادی و امنیت شخصی برخوردار باشد. فرد حق دارد زندگی کند و بایست به افراد امکان داده شود که آزاد و در سایهی امنیت به سر برد و از قانون یکسان سود برد و حق برابرگونهی حمایتی را داشته باشد. همه حق دارند در برابر هرگونه تبعیض که بر خلاف اعلامیهی حقوق بشر اعِمال شود، از میکانیزم حمایهای برخوردار شوند. قانون برای همهی مردم یکی است و بایست برای همگی یکسان اجرا شود.
فراگیری سواد حق است و آموزش حداقل در زمینهی تعلیم و تربیهی ابتدایی و اساسی، باید مجانی باشد. آموزش ابتدایی را باید اجباری کرد. آموزش، عامل شکوفایی کامل شخصیت انسانی و تقویت روحیهی احترام به ارزشهای حقوق بشری و آزادیهای اساسی فردی خوانده میشود. آموزشهای حقوق بشری باید تفاهم، گذشت و دوستی میان ملتها و همه گروههای اجتماعی، مذهبی و نیز در توسعهی فعالیتهای ملل متحد برای حفظ صلح، ثبات و تقویت ممد واقع شود.
در مادهی 27 اعلامیهی حقوق بشر، تذکر رفته که هر کس حق دارد آزادانه در زندگی فرهنگی جامعه شرکت جوید، از هنرها بهرهمند شود و در پیشرفت علمی مشارکت کند. آثار هنرمندان باید در حمایت قانون قرار داده شود و منابع مادی و معنوی چنین آثار محفوظ بماند. فرد نسبت به جامعهای که رشد آزاد و کامل شخصیت او فقط در آن امکانپذیر است، وظایفی دارد که فقط قانون، افراد را در انجام آن و در برخورداری از آزادی، محدود میکند.
مرتبط با درج ارزشهای حقوق بشری در نصاب تعلیمی جدید و راههای عملی آن، پیشنهاد میشود که:
• محتوای نصاب از نظر ماهیت، شکل و تخنیک در مکاتب در خدمت بشریت قرار داده شود.
• دروازههای تفاهم متقابل را با فراگیری مباحث مربوط به حقوق بشر به روی کودکان جهان بگشاییم.
• در مدارس، راههای احترامگذاری و همزیستی مسالمتآمیز در نصاب درج و آموزش داده شود.
• با تدریس اصول حقوق بشر، فرهنگ تحمل و گذشت را به کودکان و نوجوانان که الهامبخش میباشد و در شیوهی تفکر آنان تغییر وارد میکند، تلقین کنیم.
در کودکان احساس مسؤولیت را که یکی از بزرگترین امتیازهای انسانی است، پرورش دهیم. به هر پیمانهای که زندگی کودکان بهبود یابد؛ به همان تناسب، آنها بیشتر قبول مسؤولیت کرده، بر خودخواهیهای خویش چیره میشوند و در نهایت، فقط جامعهی بشری از طریق مساعی فردی، جمعی و همکاریهای همگانی قادر میشود قلههای شامخ را در عرصههای گوناگون فتح کند.
یکی از شاخصهای دیگر حقوق بشری که میتواند از جایگاه لازم برخوردار باشد، به نسلهای آیندهی حقوقی را پیشبینی میکند که در طی 30 ماده و تنها در یک کلمه خلاصه میشود؛ یعنی (زندگی شرافتمندانه) که محصول جمع حقوق مدنی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است که بر مشخصهی دیگر بقای حیات که متضمن حق زندگی شرافتمندانه در روی زمین است، صحه میگذارد.
علما معتقد اند که تصور آینده، پُربارتر از خود آینده است. در این وجیزه مفهوم کــُـلی گره خورده است که حقوق نسلهای آینده، همانا وظایف نسلهای حاضر میباشد. در ارائهی مسائل حقوق بشر و ترکیب مفاهیم کــُــلی در رشتههای مختلف علوم باید واقعیتهای موجود، تلفیق داده شود.
جستوجو برای شغل عمدتا در بسیاری از ممالک، زمینههای مساعد مسافرتها را موجب میشود و در جریان سفر، گروههای اجتماعی با خشونت روبهرو شده و بر این که از اینگونه سفرهای کتلوی جلوگیری به عمل آمده باشد، بهتر آن است تا به رشد متوازن شهرها اهتمام به خرج داده شود و سفارش میشود که توانمندیهای نیروی بشر تکامل یابد.
گنجانیدن و شامل کردن موضوعهای مربوط به حقوق بشر در نصاب تعلیمی، در جایگزینی یک رشته مفاهیم و اصطلاحات معاصر مساعدت میکند که مفاهیم سنتی و عنعنوی را کاهش بخشد. کودکان و دانشجویان را به ارزش جنگزدایی، زیست باهمی، درک متقابل، محبت، شفقت و شهروند خوب بودن و در نهایت به تعقیب حیات مستقلانه با توجه به ارزشهای ملی و بینالمللی تربیت میکند.
حل مخاصمات منطقهای و جهانی نیز نیازمند فراگیری آموزههای زندگی صلحآمیز است و در امر تربیت سالم نوجوانان مساعدت کرده و آنان را به رمز و راز امور روزمره، آگاهی میبخشد.
آموزش شهروند یا همشهری خوب بودن به شاگردان در مکاتب و معارف افغانستان، آنان را مسؤول تربیت کرده و در زندگی خصوصی آنها تأثیرات عمیق و دیرپا به جا میگذارد. برای کودکان و جوانان، ارزشهای اخلاقی و فرهنگی را آموزش داده، آنان را به رعایت حفظالصحهی شخصی فرا میخواند. در پیشبُرد امور خانوادگی از ایشان میطلبد جانب احتیاط را گرفته، از فضولخرجی جلوگیری به عمل آرند.
اضرار مواد مخدر میتواند جنبهی دیگری از مسائل حقوق بشری و اجتماعی در تدوین نصاب جدید تعلیمی مطرح شود. موضوع برقراری مناسبات افراد در جامعه، یکی از مسائل حیاتی جامعهی مدنی محسوب میشود و در جهت لغزش جوانان از انحرافهای و پیوستن آنها به شبکههای تبهکار از نظر متخصصان علوم اجتماعی، ریشهیابی آن در جهات مختلف و در ساختارهای اجتماعی و اقتصادی جوامع، مسألهای بسیار حیاتی و مهم است که به همکاری کانونهای تعلیمی، تربیتی، محیط خانواده و انجمنها، ارتباط تنگاتنگ دارد.
آموزش کمکهای اولیه در مکاتب، شاگردان را آماده میکند که از افراد معیوب، معلول و آسیبدیده مواظبت جدی کنند که این خود درجهی اعلای همدردی عاطفی را بازتاب خواهد داد.
خانمهای ملل یک رشته ممالک در اوضاع موجوده به اثر خشونت، شکنجه و تعذیب، نابود شده اند. تنوع برخورد به این مسألهی زنان، ناشی از ارزشهایی است که کشورهای مختلف مخالف حضور فعال خانمها در عرصههای گوناگون حیات اجتماعی ـ اقتصادی بوده و از قابلیت کاری آنان جلوگیری به عمل میآورند.
قتل، ناپدید شدن اشخاص و محروم شدن مردم از حقوق اساسی مرتبط به آسیبهای اجتماعی میباشد و پاگذاشتن به قوانین جنگ، عدم احترام به موازین حقوق بشر و اعِمال ستم بر افراد ملکی، نقض آشکار حق حیات ارزشیابی میشود و برای به حداقل رساندن آن، دستاندرکاران علوم اجتماعی مساعدتهای جهانی را به دستههایی از کودکان، خانمها و کهنسالان اختصاص میدهند و به اولویت آن تأکید میورزند.
طی نزدیک به چند دهه، نظام آموزشی، پرورشی و تحصیلی کشور ما دستخوش تغییراتی بوده که در مقاطع مختلف، زیر تأثیر ایدیولوژیهای چپ و راست واقع شده که در یک مرحله، به مسائل فلسفی و در مرحلهی دیگر به مطالب تعلیمی و تربیتی، فرهنگی، جنگ، جهاد و مقاومت توجه شده است؛ بنا بر آن، در فضای باز موجود که جامعهی جهانی در مبارزه بر ضد تروریزم عمل میکند و منظور از آن ایجاد حکومتداری خوب است. ادارهی محترم یونسکو که در راستای بهبود نصاب تعلیمی همکاری غیرجانبدارانه دارد و استراتیژی آن، ترتیب نصاب جدید، غرض کشانیدن جامعه به سمت دستآوردهای علمی، ثبات و امنیت بوده و از همه متقاضی است که در تهیه و تدوین نصاب جدید حتما از کتلاکهای کشورهای اسلامی، همجوار و ممالک صلحدوست جهان، مستفید شویم.
همین اکنون ضروری به نظر میرسد که متعلمان و دانشجویان را با روحیهی شفقت و محبت تربیه دهیم، تفاهم، همکاری و رسیدن به اتفاق نظر را در آنان تقویت کنیم و مهارتهای شان را تکامل بخشیم و این مهم فقط به وسیلهی کار فردی و جمعی برآورده میشود.
جهت تقویت حکومت مرکزی و سمتدهی کشور به جانب ثبات و تحکیم اتحاد ملی اقوام، زبانها، لهجههای متنوع، موجودیت اقلیتها و پیروان مذاهب نباید اسباب افتراق خوانده شوند. ما به این باور استیم که تنوع اقوام، زبان، پیروان مذاهب، شناسهی هرچه بیشتر فرهنگ اصیل این آب و خاک بوده و دستاندرکاران معارف کشور را مخاطب ساخته از ایشان میخواهیم که در اهداف درازمدت، میانمدت و کوتاهمدت سیستم تعلیمی و تربیتی به حفظ منابع طبیعی و محیط زیست با طرحها و پلانهای علمی و تشخیص اولویتها با توجه و نظرداشت منافع عـُـلیای کشور، محلههای مناسب برای تدریس و تغییر سلوک متعلمان، لحظهای هم فروگذاشت نکنند.
چون پدیدهی مهاجرت، یک موضوع جهانی است، برای جلوگیری از فرار مغزها و تشویق کارشناسان رشتههای گوناگون در کشور، هر گاه کمیسیونی ایجاد شود که نه تنها به استادان و معلمان حقوق و امتیازات در نظر گیرند؛ بلکه برای بهبود حیات اجتماعی و اقتصادی همهی کارمندان و ادارت دولتی و خصوصی تدابیری اتخاذ کنند و این امر خود از فاجعهی آرام مهاجرت و پناهندگی جلوگیری خواهد کرد.
وطن ما و مردم آن، به صلح، امنیت و بازسازی فوری خرابیهای ناشی از کشاکشهای نظامی، نیاز مبرم دارد و به هدف نیل به امنیت سراسری و استقرار صلح، از همه سازمانهای ملی، منطقهای و جهانی انتظار میرود که در استحکام روزافزون صلح و ثبات در کشور ما مساعدت بیشائبه کنند. موقعیت استراتیژیک کشور مستلزم آن است تا در عرصهی بینالمللی، مشی صلحجویانه تعقیب شود. در مناسبات بینالمللی، اصل تساوی حقوق، عدم استعمال قوه برای حل منازعات و عدم مداخله در امور ممالک جدا مراعات شده و در رعایت تمام میثاقهای بینالمللی، مساعی همهجانبه به خرج داده شود.
