ماین یکی از شیوههای تاکتیک نظامی است که برای زمینگیر کردن دشمن استفاده میشود. این تاکتیک معمولا در درگیریهای نامتوازن انجام میشود و جغرافیایی را که شاهد جنگ و نبرد است، طرفهای درگیر به منظور ایجاد موانع، ماینگذاری میکنند. این تاکتیک در افغانستان بیش از هرکشوری مورد استفاده قرار گرفته است که آغاز گستردهی آن برای بار اول به تهاجم شوروی سابق در افغانستان برمیگردد. پس از خروج نیروهای شوروی و با روی کار آمدن حکومت مجاهدین، افغانستان درگیر یک جنگ داخلی شد و این سبب شد تا در بخشهای زیادی از خاک افغانستان ماین کاشته شود. پس از مجاهدین، طالبان نیز به سهم خویش، افغانستان را ماینگذاری کردند. به طور کلیتر، مجاهدین و طالبان، بیشترین خاک افغانستان را پوشیده از ماین کردند و این چالش به مرور زمان، قربانیهای بیشماری را از غیرنظامیان گرفته است.
بخش بزرگی از قربانیان ماین در دل خاک خفته اند و بخش دیگری آن با معلولیت جسمانی همهروزه در جامعهی افغانستان نفس میکشند. معلولانی که با عصا راه میروند و بر زندگی مجلل کارگزاران ماین، نفرین میفرستند. امروزه، کارگزاران ماین در قصرهای مجلل و یا هم در همسایگی معلولان زندگی شاهانه دارند و بخش دیگر اینها هنوز هم در جبهات جنگ مصروف ماینگذاری اند و یا هم در شهرهای تجارتی مصروف مذاکره و گفتوگو اند؛ اما معلولانی هم هستند که بدون هیچگونه گلایه و شکوهای میخواهند، با کارگزاران ماین رقابت زندگی مسالمتآمیز را تجربه کنند. با این انگیزه که: «معلولیت ناتوانی نیست و فقط یک تنوع بشری است.»
برای باز کردن این پرونده، به سراغ معلولی رفتیم که نامش«حسین احمدی» است؛ او در انفجار ماین جامانده از جنگهای داخلی در سال 2005 میلادی دو پای خود را در کارتهی سخی شهر کابل از دست داد. حسین احمدی اکنون رییس مؤسسهی افغانهای متأثر از ماین (آلسو) است. وقتی حسین را در دفتر کارش ملاقات کردم، او را در میان انبوهی از پروندههایی دیدم که با انرژی و انگیزه برای همنسلان خود کار میکند.
هرچند، در اوایل، از دست دادن دو پا، حسین را به لحاظ روحی و روانی مأیوس کرده بود و تأثیرات منفی انفجار ماین بود که بر او تأثیر منفی به جای گذاشته بود. حسین فکر میکرد تحرک او در جامعه متوقف شده و برای همیشه در رخت خواب باقی میماند. حسین برای برخواستن از زمین و جهت فعالیت در جامعه، طرحی برای خود تعریف کرد تا تأثیرات ناشی از انفجار ماین را از ضمیر خود برطرف کند. اولین تحرک او به عنوان یک معلول جامعهی افغانستان، این بود که هم مسیر تحصیلات عالی را در پیش گیرد و هم به میز ریاست یک نهاد تکیه کند. او، با وجود چالشهای وافر؛ اما توانست که این دو مسیر را موفقانه بپیماید.
حسین احمدی که 15 سال پیش معلول شد، دو سال پس از معلولیت، از زمین برخاست تا دست نوازش به صورت کسانی بکشد که از معلولیت رنج میبرند. او، به کسانی آگاهی و مشوره میدهد که تازه معلول میشوند. فقط مشوره و آگاهی نیست، بلکه انگیزه و انرژی هم میدهد و به همنسلان خود تفهیم میکند که معلولیت صرفا حقارت، عیب و ناتوانی نیست، بلکه یک تنوع بشری است. حسین میگوید: «جامعهی افغانستان، معلولان را با دید زننده میبینند و در بسیاری مواقع، به القاب منفی خطاب میکنند؛ مثلا میگویند، فلانی لنگ است؛ اینها توهین به کرامت انسانی است.»
ماینهای کارگذاری شدهی مجاهدین در جنگ با حکومت داکتر نجیب
دولت داکتر نجیب به شدت وابسته به کمکهای اقتصادی و نظامی شوروی بود. ماشین جنگی کابل با سوخت و کمک نظامی این کشور میچرخید. در عین حال، مجاهدین نیز که حمایت کشورهای اسلامی و غربی به ویژه امریکا را داشتند، هر روز قدرتمندتر میشدند. به بیان دیگر، تاکتیکهای نظامی مجاهدین هر روز قویتر میشد و این تاکتیکها تلفات سنگینی به نیروهای وابسته به داکتر نجیب وارد میکرد که یکی از این تاکتیکهای مجاهدین، فرش ماین برای مغلوبسازی دولت نجیب بود. هنگامی که نیروهای نظامی حکومت داکتر نجیب برای سرکوب نیروهای مجاهدین عملیاتی را راهاندازی میکردند، حتما با انفجار ماین مواجه میشدند.
محمدآصف، یکی از کسانی است که دورهای سربازی را در حکومت داکتر نجیب تجربه کرده است. او قصهای از معلولیت خود را بازگو میکند. محمدآصف میگوید، او و همراهانش در «28 جدی» سال 1365، از سوی فرماندهی خود در جنگ با مجاهدین به ولایت پنجشیر اعزام میشود و در هنگام ورود به این ولایت، با چندین انفجار ماین روبهرو میشود که شمار زیادی از کاروان همراه آصف کشته و زخمی میشوند و در این میان، آصف یک پای خود را از دست میدهد. ماینهایی که توسط مجاهدین به زمینهای خاکی پنجشیر فرش شده بود.
محمدآصف، درست زمانی پای خود را از دست میدهد که بیست سال سن دارد. در اوایل معلولیت، روزگار بدی بر او تحمیل میشود و احساس میکند که دیگر از جامعه رانده شده است. پس از این رویداد، تنفر از جنگ بر ضمیر محمدآصف تزریق میشود و او بار دیگر به امید بازگشت به زندگی، روحیه میگیرد. محمدآصف، برای بازگشت به زندگی عادی و سهمگیری در جامعه، اقدام به عروسی میکند که اکنون صاحب شش فرزند است.
در حال حاضر، هیچگوشهی افغانستان از خطر ماین مصؤون نیسست. 1600.3 کیلومتر مربع زمینهای این کشور فرش شده از ماین است که جنوب، شمال، غرب و شرق را در بر میگیرد. بر بنیاد اطلاعات ریاست انسجام و هماهنگی تطهیر ماین ادارهی ملی آمادگی مبارزه با حوادث، از آمار ذکرشده، 621 کیلومتر مربع آن در زمان تهاجم شوروی و جنگهای داخلی فرش ماین شده، حدود 350 کیلومتر مربع دیگر بعد از سال 2001 میلادی در افغانستان کارگذاری شده و 630 کیلومتر مربع از جمله ساحاتی است که در آن توسط نیروهای ناتو تطبیقات نظامی انجام شده و مهمات باقیمانده از این تطبیقات، هنوز پاکسازی نشده است.
حسین احمدی در سال 2005 در نتیجهی انفجار ماین معلول شد.
مناطق فرششده از ماین و تلفات ناشی از آن
مناطق مرکزی که شامل ولایتهای کابل، پروان، پنجشیر و ولایتهای همجوار پایتخت میشود، 281 کیلومتر مربع، مناطق مشرقی شامل ولایتهای جلالآباد و لغمان 82 کیلومتر مربع، مناطق شمال 2.39 کیلومتر مربع، مناطق جنوبی 913 کیلومتر مربع، جنوبشرق 96 کیلومتر مربع و غرب افغانستان 82 کیلومتر مربع؛ اینها مناطقی اند که پوشیده از ماین شده است.
حامد محمدی، مشاور ریاست انسجام و هماهنگی تطهیر ماین، به روزنامهی صبح کابل میگوید، تعداد ارقام واقعی تلفات ناشی از ماین ممکن است به مراتب بیشتر از آنچیزی باشد که این ریاست به آن دسترسی دارد. بر اساس آمار دقیق این ریاست، در حال حاضر، در هر ماه، حدود 132 نفر غیرنظامی در انفجار ماین و مهمات باقیمانده از جنگ قربانی میشوند.
بر بنیاد اطلاعات این ریاست، در سال 2019 میلادی، انفجارهای ناشی از ماین تعبیهشده (PPID) توسط مخالفان مسلح در گوشه و کنار افغانستان افزایش یافته است. ماین تعبیهشده ضد افراد است که در اثر فشار منفجر میشود که بیشترین تلفات بر غیرنظامیان توسط انفجار همین ماین، وارد شده است.
دولت افغانستان به کنوانسیون منع استفاده از ماینهای ضد افراد ملحق شده است و بر اساس اهداف تعیینشدهی این کنوانسیون، دولت مکلف است که تا سال 2023، تمام افغانستان را عاری از ماین و مواد باقیمانده از جنگ کند.
مسؤولان ریاست انسجام و هماهنگی تطهیر ماین میگویند، این ریاست در سال 2013 میلادی، هدف 10سالهای را تعیین کرده بود و این هدف به دلیل کمبود بودجه، تطبیق نشده است. برنامهی ماینپاکی که متکی به کمکهای بینالمللی است؛ اما پیش از سال 2018 میلادی، نقش تمویلکنندگان جامعهی جهانی در این راستا تغییر کرد و اکنون نقش مشورهدهی ایفا میکنند. در سال 2018 میلادی، مسؤولیت برنامهی ماینپاکی در افغانستان از سازمان ملل متحد به دولت افغانستان منتقل شد و حالا دولت در رأس این برنامه قرار دارد که نیاز است تا از بودجهی ملی برای حمایت از این برنامه، تخصیص دهد.
اکنون دولت افغانستان تلاش دارد که کنوانسیون ماین ضدپرسونل، فرصت بیشتری به دولت دهد تا افغانستان عاری از ماین شود. بر اساس این اطلاعات، دولت افغانستان طی ارسال درخواستی به این کنوانسیون، میخواهد که پنج سال دیگر فرصت دهد تا تعهدات خود را تا سال 2028 به پایهی اکمال برساند. ریاست انسجام و هماهنگی تطهیر ماین، سالانه به ارزش صد میلیون دالر بودجه نیاز دارد که از این میان، تا کنون پنجاه درصد بودجه را دریافت کرده که اکثر این بودجه از سوی تمویلکنندگان خارجی پرداخت شده است.
تلفات وارده بر کارکنان ماینپاکی
برنامهی ماینپاکی در افغانستان از سال 1989 آغاز شد؛ یعنی درست 31 سال پیش. تلفات، زخمیها و حوادث امنیتی بر کارکنان ماین پاکی به سال 2010 میلادی برمیگردد و قبل از این سال، هیچگونه تلفات و یا هم حادثهی امنیتی بر این کارکنان وارد نشده است. بعد از سال 2010 تا کنون، 995 نفر از کارکنان این برنامه توسط مخالفان مسلح ربوده شده بودند که از این میان، 988 نفر آنها رها شدند. 102 نفر ماینپاک بعد از سال 2010 بدینسو در جریان کار کشته و 149 نفر نفر زخمی شدند و همینطور، 347 حادثهی امنیتی بالای کارکنان ماینپاکی، صورت گرفته است.
